Waloryzacja przyrodnicza: jak ocenia się wartość przyrodniczą terenu
Waloryzacja przyrodnicza to uporządkowana ocena tego, jak cenne pod względem roślin, zwierząt i siedlisk jest dane miejsce. Podstawą tej oceny jest inwentaryzacja przyrodnicza, czyli zebranie danych o tym, co na terenie rzeczywiście występuje. Dopiero na takiej bazie można przypisać obszarom wartość i wskazać te, które wymagają ochrony. Jak wygląda ten proces w praktyce i ile trwa? W tym artykule przedstawiono typowy układ opracowania gminnego.
Czym jest ocena wartości terenu?
Inwentaryzacja przyrodnicza odpowiada na pytanie, co rośnie i żyje na danym obszarze. Ocena idzie krok dalej. Porządkuje te informacje według przyjętych kryteriów, zwykle w skali ocen, dlatego wartościowanie terenu pozwala odróżnić miejsca przeciętne od tych o szczególnym znaczeniu dla przyrody.
Zagadnienie omawia między innymi Piotr Matyjasiak w dwuczęściowej pracy Metodyka waloryzacji przyrodniczej. Autor pokazuje zastosowania takiej oceny w ochronie przyrody oraz w ocenach oddziaływania na środowisko. W opracowaniach gminnych cytowana jest też książka Inwentaryzacja i waloryzacja przyrodnicza z 2007 roku pod redakcją Obidzińskiego i Żelazo, wydana w SGGW.
Z jakich części składa się opracowanie?
Przykładowy dokument dla gminy składa się z operatu botanicznego, operatu faunistycznego i końcowego dokumentu waloryzacji. Każda z tych części ma własną metodykę i własne wyniki, a całość zamyka ocena podsumowująca.
Dobrym przykładem jest opracowanie dla gminy Dziwnów z 2019 roku. Zawiera ono charakterystykę fizjograficzną gminy, operat botaniczny z metodyką i stanem wiedzy oraz operat faunistyczny z własną metodyką i waloryzacją fauny. Część botaniczna zaczyna się od wstępu i charakterystyki gminy pod kątem cech istotnych dla roślinności, a dopiero potem przedstawia metodykę. Taka kolejność ma sens, bo warunki przyrodnicze gminy wyjaśniają, dlaczego pewne gatunki i zbiorowiska w ogóle się tam pojawiają. W operacie botanicznym warto więc sprawdzić, czy jest to opis terenu poprzedzający metodykę oraz czy podano stan wiedzy o roślinności.
W zamówieniach gminnych, takich jak waloryzacja przyrodnicza gminy Police, opisuje się z kolei etapy prac. Są to plan prac, metodyka, wykorzystanie systemów GIS i przygotowanie map. Mapy są ważne, ponieważ pozwalają zobaczyć rozmieszczenie wartościowych obszarów na tle całej gminy.
Jak długo trwają badania terenowe?
Badania terenowe nie mogą zamknąć się w jednym dniu ani w jednym tygodniu. Muszą objąć wszystkie fazy fenologiczne inwentaryzowanych elementów przyrody, a więc kolejne etapy ich rozwoju w ciągu sezonu, ponieważ część roślin i zwierząt można zobaczyć tylko w określonych porach roku.
Jedna ze specyfikacji inwentaryzacji przyrodniczej dzieli prace na trzy etapy. Prace kameralne zajmują około miesiąca, badania terenowe około czterech miesięcy, a ekspertyza przyrodnicza powstaje około pięciu miesięcy od podpisania umowy. Widać z tego, że same badania terenowe to dopiero środek procesu. Przed nimi potrzebne jest przygotowanie, a po nich analiza zebranych danych i opracowanie wniosków. Widać stąd, że właśnie ta kolejność tłumaczy, dlaczego rzetelny wynik nie powstaje w kilka dni.
Dlaczego wyniki trudno porównywać?
Metody oceny różnią się między opracowaniami. Jedno z nich może stosować inną skalę niż drugie, a kryteria branych pod uwagę cech bywają różne. Nie warto zakładać, że wszystkie dokumenty odwołują się do jednego wspólnego standardu.
Dlatego przy zestawianiu wyników dwóch gmin trzeba najpierw sprawdzić przyjętą skalę ocen i sposób jej stosowania. Wysoka ocena w jednym dokumencie nie musi oznaczać tego samego co w drugim. Bez takiego sprawdzenia łatwo o błędny wniosek.
Co warto zapamiętać o ocenie wartości terenu?
Dobra waloryzacja przyrodnicza opiera się na inwentaryzacji, rzetelnych badaniach terenowych prowadzonych przez kilka miesięcy i jasno opisanej metodyce. Układ operatu botanicznego, operatu faunistycznego i końcowego dokumentu pozwala prześledzić, skąd wzięła się ostateczna ocena. Czytając takie opracowanie, należy najpierw przejrzeć metodykę i skalę, bo dopiero one pokazują, co naprawdę znaczą podane wyniki. Dopiero wtedy ocena terenu staje się porównywalna i użyteczna dla ochrony przyrody.