Korytarz ekologiczny: czym jest i dlaczego decyduje o przyszłości przyrody
Korytarz ekologiczny to pojęcie, które najlepiej widać tam, gdzie droga przecina las, bo dla jelenia czy dzika taka droga bywa barierą nie do pokonania. Od drożności korytarza zależy, czy zwierzęta, rośliny i grzyby mogą przemieszczać się między fragmentami siedlisk. Czym dokładnie jest ten obszar i jak wygląda jego ochrona w praktyce? W tym artykule wyjaśniamy to krok po kroku. Nasz przegląd zaczynamy od definicji prawnej.
Czym jest korytarz ekologiczny?
Zgodnie z art. 5 pkt 2 ustawy z 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody korytarz to obszar umożliwiający migrację roślin, zwierząt lub grzybów. Wcześniejsza nowelizacja z 2001 roku opisywała go nieco inaczej, jako niezabudowany obszar między dwoma lub więcej obszarami chronionymi, stanowiący trasy migracji zwierząt i roślin. Ta zmiana pokazuje, że nacisk przesunął się z samego położenia na funkcję. W takim ujęciu ważne jest to, czy zwierzę faktycznie może przejść.
Warto pamiętać, że korytarz sam w sobie nie jest formą ochrony przyrody. Od jego drożności w dużym stopniu zależy jednak zachowanie różnorodności biologicznej na obszarach chronionych. Nawet dobrze chroniony park czy rezerwat traci wartość, gdy zostaje odcięty od innych siedlisk.
Dlaczego fragmentacja siedlisk jest problemem?
Fragmentacja siedlisk polega na podziale dużych, spójnych środowisk na mniejsze płaty. Korytarz łączy takie płaty powstałe w wyniku fragmentacji i przywraca wymianę osobników między nimi. Bez tej wymiany populacje zostają izolowane, a ich przetrwanie jest coraz trudniejsze.
Zależność jest prosta. Im bardziej pofragmentowane jest środowisko i im mniejsze są płaty siedlisk, tym większe jest ryzyko wyginięcia gatunku na danym terenie. Migracja zwierząt pozwala uzupełniać straty w populacji, a także utrzymywać jej zróżnicowanie. Gdy ta migracja zostaje zablokowana, nawet liczny dziś gatunek może z czasem zniknąć z danego obszaru. Właśnie to ryzyko jest najlepszym argumentem za ochroną korytarzy.
Szczególną rolę odgrywają tu drogi. Mogą one stanowić barierę ekologiczną zarówno dla kręgowców, jak i bezkręgowców. Ta bariera dotyczy więc nie tylko dużych ssaków, ale także drobnych zwierząt, które trudniej zauważyć. Każda droga przecinająca siedliska może więc dzielić populacje na odizolowane części.
Przejścia dla zwierząt, rodzaje i wymiary
Jednym z narzędzi przywracania drożności korytarzy są przejścia dla zwierząt. Wyróżnia się przejścia po powierzchni drogi, górne czyli mosty, dolne oraz małe przepusty. Każde z nich ma inny charakter.
Dla dużych ssaków, takich jak jeleń, daniel i dzik, wskazuje się przejścia o wysokości optymalnej co najmniej 4 m i szerokości co najmniej 15 m. Wymiary te dotyczą dużych ssaków kopytnych.
Przejścia dzieli się również według funkcji. Samodzielne służą wyłącznie celom ekologicznym. Zespolone łączą funkcję ekologiczną z gospodarczą. W takim przypadku jedno przejście pełni dwie role. Oba typy mają więc wspólny cel, którym jest przywrócenie drożności korytarza.
Planowanie korytarzy w Polsce
Koncepcję korytarzy ekologicznych naniesionych na sieć dróg krajowych opracował Instytut Badania Ssaków PAN w Białowieży. Takie opracowanie wskazuje miejsca, w których trasy migracji zwierząt krzyżują się z infrastrukturą, dzięki czemu przejścia można zaplanować tam, gdzie droga krajowa rzeczywiście dzieli korytarz.
Na tym etapie wybiera się też rodzaj rozwiązania. Może to być przejście górne, dolne albo mały przepust, a o wyborze między przejściem samodzielnym a zespolonym decydują potrzeby ekologiczne i gospodarcze w danym miejscu.
Korytarz nie jest więc dodatkiem do ochrony przyrody, lecz warunkiem, by chronione obszary mogły naprawdę działać. Ochrona korytarzy ekologicznych i dbałość o ich drożność to inwestycja w przyszłość całych ekosystemów. Zapraszamy do zapoznania się z innymi naszymi materiałami o ochronie przyrody.